Ο πολιτισμός ως σήμα κατατεθέν του τίποτα και η βία ως ύστατο δημοκρατικό επιχείρημα

Η ενασχόληση με το ευρύ πεδίο που ονομάζουμε πολιτισμός δεν είναι εύκολη υπόθεση στην Ελλάδα, αν και κοιτίδα η ίδια του Πολιτισμού.

Η μετανάστευση στην εποχή της παγκόσμιας ύφεσης

Η μετανάστευση είναι ένα από τα άμεσα επακόλουθα κάθε δριμείας οικονομικής και πολιτικής κρίσης. Μεροκαματιάρηδες άνθρωποι και θησαυρισμένα κεφάλαια φεύγουν από τη χώρα για μια «καλύτερη τύχη» στο εξωτερικό. 

Η κρίση στον χώρο του βιβλίου ή το αμετάδοτο μικρόβιο

Είναι μάλλον προφανές ότι ο όρος «οικονομική κρίση» χρησιμοποιήθηκε ως ευφημισμός για μια πτωχευμένη οικονομία στα πρόθυρα της στάσης πληρωμών. Η ουσιαστική κρίση κατέτρωγε τα σωθικά της χώρας εδώ και δεκαετίες. Ετσι και στον χώρο του βιβλίου η ανακύκλωση μεταχρονολογημένων επιταγών δεν ήταν παρά μια βραδυφλεγής βόμβα που ήταν γραφτό κάποια στιγμή να σκάσει στα χέρια των εκδοτών.  

Υποβλητική απόμακρη γραφή

Ζωσμένος τη βαριά σκευή της κλασικής ευρωπαϊκής λογοτεχνίας εισέβαλλε στη σύγχρονη νεοελληνική ο Γιώργος Μητάς με την πρώτη του συλλογή τριών διηγημάτων. Η ρέουσα γλώσσα του, που τρέχει σαν το ομώνυμο ποτάμι της βορινής αγγλικής επαρχιακής πόλης όπου εξελίσσονται οι λυπητερές ιστορίες του, θυμίζει κλασικότροπο Αγγλο, Γερμανό ή Ρώσο γραφιά 19^ου αιώνα.

Μόνο αν είσαι διάτρητος μπορεί να σε διαπεράσει το φως...

Τα 170 ζωγραφικά έργα και κατασκευές του Τάσου Μαντζαβίνου που εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς δεν είναι μια - αναδρομικού τύπου- έκθεση. 

Οι επισκέπτες έρχονται σε επαφή όχι με μια αναδρομή στον χρόνο, αλλά με ένα σημειωτόν βάδισμα που εξελίσσεται καλλιτεχνικά μέσα στα χρόνια. Ενα σημειωτόν με την έννοια της εμμονής με την οποία σκαλίζει κανείς το ίδιο τραύμα. 

Μια εμμονή, αποκαλυπτική ένός αποσυνάγωγου καλλιτέχνη που αναμετριέται με το ανεξάντλητο εσωτερικό του κενό. Μόνιμο εξ αρχής θέμα ο αυτός του «εν ασθενεία», όπως τονίζει ο παύλειος τίτλος «Η δύναμις μου εν ασθενεία τελειούται». 

Ακόμα κι όταν ζωγραφίζει τους Πρωτόπλαστους, τον Καραγκιόζη ή τον Τζούλιο Καϊμη δεν κάνει τίποτα άλλο από το να αποτυπώνει διαδχικές εκδοχές του εαυτού του. Που είναι και ο δικός μας διάτρητος εαυτός.

Ο πόνος και ο νόστος του πρόσφυγα

Πόσο εύκολο είναι, ανήκοντας σε μια από τις εμπλεκόμενες πλευρές, να διηγηθεί κανείς την ιστορία ενός αιματηρού πολέμου, ενός ανελέητου διωγμού ή ενός βίαιου εκτοπισμού χωρίς να υποδαυλίσει το μίσος για τον εχθρό; 

 Εστιάζοντας στον ανθρώπινο πόνο που δεν ξεχωρίζει στρατιωτικά μέτωπα κι αντιμαχόμενες πλευρές, διαφορετικές γλώσσες, ιδεολογίες ή θρησκείες.

Οι περιπολίες ενός εξαιρετικού δεξιοτέχνη του διηγήματος

Οι θεωρίες και κυρίως οι πρακτικές που εφαρμόζουν οι διηγηματογράφοι δεν είναι λίγες. Τουναντίον. Περιέργως πώς η επικρατούσα εγχωρίως αντίληψη είναι μια, και συγκεκριμένα εκείνη, σύμφωνα με την οποία το διήγημα είναι μια σύντομη ολιγάνθρωπη ιστορία με απλή δομή, μη πεπλεγμένη πλοκή, σχοινοτενή χρονολογική αφήγηση και εντυπωσιακή ανατροπή στο φινάλε.

Α-νόητος και βάναυσος κόσμος

Η «Ελένα» του Ρώσου σκηνοθέτη της αριστουργηματικής «Επιστροφής», Αντρέι Σβιάγκιντσεφ είναι χάρμα οφθαλμών. 

Πρόκειται για ένα ολοκληρωμένο έργο μιας τέχνης, η οποία δεν έχει ανάγκη τον λόγο για να επικοινωνήσει με τον θεατή. Η εικόνα μιλάει από μόνη της, αφηγούμενη πολλά περισσότερα (μέσω της ανάδειξης εύγλωττων αντιθέσεων και λεπτομερειών) απ’ ότι ο λόγος, ο οποίος λειτουργεί συμπληρωματικά σε ένα έργο που μας υπενθυμίζει ότι ο κινηματογράφος υπηρετεί μια καλλιτεχνικά αυτόνομη γλώσσα (όπως π.χ. η ποίηση), εκείνη της εικόνας.

Τσιριγώτης και Διακοφτίτης, όχι Αθηναίος...

Δύσκολα αισθάνεται κανείς «ντόπιος» Αθηναίος, ακόμα κι αν είναι απόγονος τέταρτης γενιάς μετοίκων. Στην πόλη νιώθεις τόπο σου μονάχα το διαμέρισμά σου. Εξ ου και δεν είναι λίγοι εκείνοι που αν και ανδρώθηκαν μέσα στο γκρίζο μπετόν, νιώθουν συντριπτικά ισχυρότερο τον δεσμό με κάποιον μακρινό πατρογονικό επαρχιακό τόπο. 

«Αυτό που ζούμε μπορείτε να το περιγράψετε;»

Η γεμάτη προσδοκία ερώτηση που απηύθυνε η μυριοταλαίπωρημένη ανώνυμη Ρωσίδα, στην ποιήτρια Αννα Αχμάτοβα, ζητεί από τη λογοτεχνία τα εαυτής.

Η λογοτεχνία απέναντι στον δήμιο

Το μέγα ζητούμενο στην λογοτεχνία είναι πώς τοποθετείται κανείς απέναντι στον δήμιο, έλεγε ο Γάλλος συγγραφέας Πωλ Γκαντέν. Υπ’ αυτή την έννοια τα μεγάλα αριστουργήματα της λογοτεχνίας είναι εκείνα που βρίσκουν απαντήσεις στα οριακά (εξ ορισμού οντολογικά) ζητήματα που αφήνουν βουβή ή αμήχανη την υπόλοιπη λογοτεχνία. Τα βιβλία αυτά φέρνουν με τη σειρά τους σε δύσκολη ή αμήχανη θέση όσους απoπειρώνται να να τοποθετηθούν κριτικά απέναντί τους ή να τα περιγράψουν - πράγμα αντίστοιχο.

Η επιβράβευση ενός μεγάλου έργου. Ο Ν.Δ.Τ. για τον Παπαδιαμάντη, τον Λορεντζάτο και τον Βακαλόπουλο...

Ο εμβριθής φιλόλογος και επιμελητής των «Απάντων» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπουλος απάντησε σε τέσσερις ερωτήσεις με αφορμή την κυκλοφορία δύο βιβλίων για τον Παπαδιαμάντη από τις εκδόσεις «Ικαρος» και την αγόρευση του τον περασμένο Δεκέμβριο σε επίτιμο διδάκτορα από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Η δύσκολη περασμένη χρονιά έκλεισε με ευτυχέστατο τρόπο για τον επί τριαπεντακονταετία ακάματο μελετητή του παπαδιαμαντικού έργου Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλο.

Απ' το σημειωματάριο...

1. "Παρότι ήταν στο νούμερό της, στα πόδια της έδειχναν τεράστια, σαν να είχε φορέσει τα παπούτσια κάποιου άλλου". 

2. "Κάθε που ο Θανάσης έβγαινε απ' την πόρτα η Μαρίνα αντιδρούσε λες δεν επρόκειτο να επιστρέψει ποτέ. Ακόμα κι όταν ήξερε - και πάντα ήξερε τα πάντα - ότι πήγαινε στην πλατεία για έναν καφέ".

31.12.2010

Ο αναρχικός Οσκαρ Ουάιλντ: ένα πορτρέτο του καλλιτέχνη από τον Κωνσταντίνο Πουλή

Είναι τουλάχιστον αξιοπερίεργο πώς, ενώ οι μεταφράσεις των έργων του Ουάιλντ στα ελληνικά αφθονούν, δύσκολα θα βρει κανείς στιβαρό δοκίμιο για τον δημοφιλή δανδή γραμμένο στη γλώσσα μας. Αυτό που προσελκύει τους εκδότες δεν είναι η αξία του λογοτεχνικού έργου, αλλά απλά και μόνον η απουσία συγγραφικών δικαιωμάτων.

Λογοτεχνικοί θησαυροί παυσίλυπο για τις γιορτές

Οι γιορτές των Χριστουγέννων και των Φώτων, μαζί με την σημαδιακή ημερομηνία έναρξης του νέου χρόνου (της Πρωτομηνιάς που θυμίζει αρχή παραμυθιού: «δώσε κλότσο να γυρίσει, παραμύθι ν’αρχινίσει...) κουβαλούν ένα ευχάριστα βαρύ φορτίο ελπίδας. Η γέννηση του Θεανθρώπου ανανεώνει την αναστάσιμη προοπτική της υπέρβασης του θανάτου, που πατείται θανάτω. Ο νέος χρόνος αναπτερώνει τα μαδημένα από τον προηγούμενο, όνειρα και αναθερμαίνει τις φρούδες ελπίδες μας για ένα ευτυχέστερο μέλλον. Κι όλα τούτα σε πείσμα της οποιασδήποτε κρίσης.

Ο υποτιμημένος μόχθος των συγγραφέων

Τα προβλήματα με τα οποία έρχεται κανείς αντιμέτωπος στην χώρα μας είναι συνήθως χρόνια και ανάγονται σε θεμελιώδεις ελλείψεις στον τρόπο διάρθρωσης του κράτους και σε εξώφθαλμες διαστρεβλώσεις της κοινής λογικής. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που στη συνέντευξη τύπου για τα τριάντα χρόνια λειτουργίας της Εταιρία Ελλήνων Συγγραφέων που δόθηκε την Τρίτη 28/11 στον Ιανό τέθηκαν επιτακτικά επί τάπητος προβλήματα που ανάγονται σχεδόν στην εποχή της σύστασής της Εταιρίας και οφείλονται στην τραγελαφική ανικανότητα (φορολογικού) κράτους να διακρίνει μεταξύ «ελεύθερων επαγγελματιών».

Ενα ανατολικό γουέστερν που αποδομεί το Ουέστ

Το «Κάποτε στην Ανατολία» του Τούρκου Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν παρουσιάζεται ήδη από τον τίτλο ως ένα ανατολίτικο γουέστερν. Το έργο βασίζεται στην νεωτερική εκδοχή της απονομής δικαιοσύνης, στην αστυνομική ιστορία τηνοποία ο Τούρκος σκηνοθέτης υπονομεύει συνειδητά υπερασπιζόμενος μια διαφορετική αντίληψη περί δικαίου και κατ’ επέκταση περί σχέσεων κοινωνίας.

Η βαρβαρότητα της λογικής και του πολέμου

Οι δύο νουβέλες «Εκείνος» και το «Κόκκινο γέλιο» που περιλαμβάνονται στη δεύτερη συλλογή του Λεονίντ Αντρέγιεφ που κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις Αγρα κατατάσσονται στην αμφιλεγόμενη κατηγορίατης φανταστικής λογοτεχνίας.

Αμφιλεγόμενη διότι χωρίς ξεκάθαρα όρια (στο είδος στοιβάζονται αδιακρίτως από τα μαζικά βιβλία περιπτέρου μέχρι τη λογοτεχνία του Φίλιπ Ντικ) αν θεωρήσουμε δεδομένο ότι η φαντασία είναι η κινητήριος δύναμη κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Οι τίτλοι, οι θώκοι, όπως και τα χειροκροτήματα κερδίζονται

Η γνώση έχει ως πρακτικό σκοπό την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και της αντιληπτικής ικανότητας, το ακόνισμα δυο θεμελιωδών εργαλείων για την όσο το δυνατόν σφαιρικότερη και βαθύτερη επίγνωση της πραγματικότητας. Η έλλειψη τους καθιστά τον άνθρωπο πνευματικά ανάπηρο, εύκολο θύμα και άθυρμα στα χέρια τρίτων.

Αν τα βιβλία – σχηματικά μιλώντας – μας ανοίγουν τα μάτια, τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων μοιάζουν ενίοτε να θέλουν να τα ξεγελάσουν και να θολώσουν το βλέμμα μας. Παρακολουθώντας από τηλεοράσεως τα τεκταινόμενα στις παρελάσεις στης 28ης σε κάθε γωνιά της Ελλάδας, είχα την αίσθηση ότι δημοσιογράφοι και πολιτικοί πάσχιζαν να μας κάνουν να μην πιστεύουμε στα μάτια μας.

Σχόλιο ενός flaneur - σχεδόν προ εβδομάδος

Κάθε που παραλύουν οι όλες οι συγκοινωνίες δεν είμαστε λίγοι εκείνοι που το ρίχνουμε στον ποδαρόδρομο.

Οι ψυχολογικές αποστάσεις μειώνονται κι ανακαλούνται μνήμες από περιγραφές παλαιότερων που είχαν για ψωμοτύρι τους το καθημερινό ποδαράτο ανεβοκατέβασμα από την Κυψέλη μέχρι τη Νέα Σμύρνη ή ακόμα και το Φάληρο. Το αυτοκίνητο μείωσε μεν τις χιλιομετρικές, αλλά αύξησε τις ψυχολογικές αποστάσεις σε σημείο που το περπάτημα μέχρι το περίπτερο είχε φτάσει να φαίνεται βουνό.

«Ενας χωρισμός» του Ασγκάρ Φαχραντί

Ο καλλιτέχνης δεν διαθέτει οπωσδήποτε ιδιαίτερες ευαισθησίες, ούτε υποχρεωτικά έκτακτη οξυδέρκεια στην αντίληψη των γεγονότων. Ακριβώς επειδή διαχειρίζεται κοινά ανθρώπινα γνωρίσματα γίνεται αντιληπτός από το κοινό του.

Αυτό που όμως τον διαφοροποιεί από τους συνανθρώπους του είναι η βαθιά γνώση της τέχνης του. Του βέλτιστου δηλαδή τρόπου διαπλοκής μιας φόρμας κι ενός περιεχομένου, ώστε το αποτέλεσμα να έχει τη δύναμη να πλουτίζει τον άνθρωπο γοητεύοντάς τον.

Τέτοια νομίζω περίπτωση είναι και ο Ιρανός σκηνοθέτης της ταινίας «Ενας χωρισμός», Ασγκάρ Φαχραντί.

Αξιαγάπητες γάτες

Αξιαγάπητες γάτες ολολύζουν γοερά σαν νεογνά κάτω από τα παράθυρά μας.

Ολομόναχες γάτες οιμώζουν, ολοφύρονται, αλυχτούν σε άδειες εισόδους, έρημες παρόδους, πάρκα και πεζοδρόμια.

Σέρνονται κάτω από τα παρκαρισμένα, τους ξέχειλους κάδους και τα ακάθαρτα παρτέρια των δέντρων.

Εκλιπαρούν με γοερό ανθρώπινο κλάμα, όχι γι’ αγάπη, αλλά για γρήγορο σεξ.

Αναρίθμητα ανθρώπινα στίφη γυμνάζουν, καλλωπίζουν, γδύνουν το κορμί τους αναζητώντας όχι αγάπη, αλλά γρήγορο κι αψίκορο σεξ.

Η δική μου γύμνια δεν βελτιώνεται στα γυμναστήρια. Τα βάρη που σηκώνει δεν ρίχνουν τα κιλά. Η ντυμένη μου γύμνια δεν αστράφτει στο γυαλί. Το γυμνό ντυμένο μου σώμα δεν έχει καμία φωτογένεια.

Βελάζουν σαν βρέφη οι γάτες αποζητώντας έντονη ηδονή.

Ποιο ζώο είναι κείνο που ξεχνά πώς αγαπούν ;

Η προσοδοφόρα πρόκληση του θεατή και η ευεργετική πρόκληση του εαυτού

«Η περίοδος της κρίσης επιβάλλει δύο συνεντεύξεις τύπου την ίδια στιγμή», τόνισε στους δημοσιογράφους ο διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Αγγελος Δεληβοριάς, αναφερόμενος στην εικαστική έκθεση του Βρετανού Ντάμιεν Χιρστ και στην έκθεση ζωγραφικής του Αγήνορα Αστεριάδη ενόψει των εγκαινίων τους στο παράρτημα της οδού Πειραιώς. «Πρόκειται για δύο εικαστικά γεγονότα που αλληλοσυγκρούονται ή αλληλοσυμπληρώνονται», συμπλήρωσε, για να διασκεδάσει τις εντυπώσεις.

Περί θερινών αναγνωσμάτων και άλλων τινών

Κάθε φθινόπωρο, μόλις ξαναρχίζει το μποτιλιάρισμα στους δρόμους των μεγαλουπόλεων και αδειάζουν τα νησιά, δημοσιεύονται τα κείμενα για τις θερινές αναγνωστικές προτιμήσεις των Ελλήνων. Οι καλοκαιρινές διακοπές ως συνώνυμο του ελεύθερου χρόνου και της ξεκούρασης, είναι η κατεξοχήν περίοδος του έτους που ταυτίζεται με το διάβασμα. Δεν μοιάζει άλλωστε τυχαίο ότι είναι η εποχή που οι βιβλιοφάγοι του ενός βιβλίου κατ’ έτος (υποκατηγορία του 8% των Ελλήνων αναγνωστών) ξεκοκαλίζουν το μοναδικό ανάγνωσμα που τους αναλογεί.

Ο πολυκύμαντος βίος ενός ανθρωπιστή: Ρότζερ Κέιμσμετ δια χειρός Μάριο Βάργκας Λιόσα

Πρωτοδιάβασα για τον Ρότζερ Κέιζμεντ (1864-1916), τον πρώτο σφοδρό πολέμιο των φρικαλεοτήτων της αποικειοκρατίας, στο βιβλίο του Ζέμπαλντ «Οι δακτύλιοι του Κρόνου» (εκδ. Αγρα). Η συνοπτική αφήγηση του απίθανα πολυκύμαντου βίου θύμιζε μυθιστορηματικό ήρωα που κινείται στα όρια του μύθου. Ο Κέισμεντ τα έβαλε με το πανίσχυρο κράτος του Βελγίου, την κυβέρνηση του Περού, τις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρίες της εποχής του πριν στραφεί κατά της βρετανικής αυτοκρατορίας παλεύοντας για την απελευθέρωση της Ιρλανδίας ώστε τελικά να καταδικαστεί σε θάνατο για εσχάτη προδοσία.

Τραγικοί ή πνευματικοί, όχι εύπλαστοι ή ευπροσάρμοστοι άνθρωποι

"Τώρα που αρχίζω να γερνάω, συγκρίνω τις δυσκολίες της παιδικής μου ηλικίας, με τις δυσκολίες της γεροντικής ζωής, γενικά αρχίζω να βλέπω καθαρά τη φοβερή προσπάθεια του ανθρώπου να προσαρμοσθεί συνεχώς σε νέες καταστάσεις για τις οποίες όλοι δεν είναι πλασμένοι.

Υπάρχουν παιδιά που με δυσανασχέτηση υποφέρουν την παιδική τους ηλικία, όντας ώριμοι άνδρες ήδη από πέντε χρονών, και τα ίδια αυτά παιδιά, όταν αρχίζουν να γερνάνε, βλέπουν με θυμό να τους αφαιρείται σιγά-σιγά κάτι τι που, από βρέφη, ήταν βέβαιοι πως θα τους ανήκει αιωνίως!

Ο (αρχιτεκτονικός) πολιτισμός μας που αγνοήσαμε

Ο Αρης Κωνσταντινίδης (1913-1993) υπήρξε μια από τις σημαντικότερες πνευματικές φυσιογνωμίες της Ελλάδας του 20ου αιώνα. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Μόναχο μέχρι το 1936 όπου και ήρθε σε επαφή με τα ριζοσπαστικότερα αρχιτεκτονικά ρεύματα της εποχής, ιδιαίτερα με το κίνημα του μοντερνισμού. «Τα πρώτα μεγάλης κλίμακας έργα του», σημειώνει ο Δημήτρης Φιλιππίδης στην «Νεοελληνική Αρχιτεκτονική», «σχετίζονται με τον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας όπου υπηρέτησε ως προϊστάμενος της Υπηρεσίας Μελετών από το 1955 ως το 1957.

Τα πολλά μεταφραστικά πρόσωπα του Μπάρτλμπυ

Η ύπαρξη διαφορετικών μεταφράσεων κλασικών κειμένων και η από καιρού εις καιρόν ανανέωσή τους, είναι μεγάλη υπόθεση. Αφενός διότι προσφέρουν πολλαπλές προσεγγίσεις ενός σπουδαίου έργου και αφετέρου διότι ανανεώνουν τη γλώσσα στην οποία αυτό μεταφράζεται. Γιατί το παράδοξο με τα αριστουργήματα είναι ότι ενώ τα ίδια δεν γερνούν, οι μεταφράσεις τους αποκτούν με τον καιρό ρυτίδες και γεροντόπαχα.

Η εξαιρετική μετάφραση της νουβέλας του Χέρμαν Μέλβιλ, «Μπάρτλμπυ, ο γραφέας» από την Αθηνά Δημητριάδου κυκλοφόρησε λίγο μετά την αναθεωρημένη του Μένη Κουμανταρέα από τον Καστανιώτη. Οι δυό μεταφράσεις είναι υψηλού επιπέδου· η κάθε μια έχει τα δικά της καλά. Εκείνη του Κουμανταρέα συμπληρώνεται από δύο ακόμα διηγήματα του Μέλβιλ με ήρωες δύο ακόμα αποσυνάγωγους ήρωες: τον βιολιστή Χομπόυ και τον αριστοκράτη Τζον Ρόουζ.

Γενικές σκέψεις για τη λογοτεχνία (και όχι μόνο)

1. Το ότι ξέρει κανείς να διαβάζει δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι σε θέση να διαβάσει οποιοδήποτε λογοτεχνικό βιβλίο. Όπως, δηλαδή, το ότι ξέρουμε να τρέχουμε δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάνουμε για δρομείς μεγάλων ή μικρών αποστάσεων.

Τζ. Ντ. Σάλιντζερ: Ο μεγάλος διηγηματογράφος που επισκιάστηκε από το μυθιστόρημά του...

Υπάρχουν συγγραφείς του ενός βιβλίου, όπως π.χ. ο Χουάν Ρούλφο με το «Πέδρο Πάραμο» ή τηρουμένων των αναλογιών ο Ταχτσής με το «Τρίτο στεφάνι» του. Υπάρχουν και σπουδαίοι συγγραφείς το έργο των οποίων επισκιάστηκε από ένα τους βιβλίο. Τέτοια περίπτωση είναι ο Χέρμαν Μέλβιλ με το «Μόμπι Ντικ» ή τηρώντας πάλι αντίστοιχες αναλογίες, ο Βασίλης Βασιλικός, το διάσημο μυθιστόρημα του οποίου, το «Ζ» επισκίασε σπουδαία έργα, όπως η «Τριλογία».

Χρόνος μέσα στον χρόνο είναι το πένθος

Χρόνος μέσα στον χρόνο είναι το πένθος
Τόσο, που όταν ολοκληρωθεί και αρχίσει ο χρόνος πάλι
πένθος υφέρπει εκ νέου
έρπης ζωστήρ στου χρόνου την κοιλιά

Η λογοτεχνία ως αλεξίλυπο και η λογοτεχνία ως φορέας νοήματος

Η τέχνη και δη η λογοτεχνία έχουν εδώ και πολλές δεκαετίες ουσιαστικά απαξιωθεί. Οι αιτίες – τουλάχιστον όσον αφορά τις εικαστικές τέχνες – σύμφωνα με τον έγκριτο θεωρητικό της ιστορίας της τέχνης Ζαν Κλαιρ εντοπίζονται στις απαρχές του περασμένου αιώνα.

Ο μεγαλύτερος συγγραφέας ταξιδιωτικής λογοτεχνίας του καιρού μας. Ταξίδεψε στον κόσμο, ρίζωσε στην Ελλάδα...

Λίγοι άνθρωποι αξιώνονται να μνημονεύονται ως θρύλοι πριν τον θάνατό τους. Λίγοι έχουν την ευτυχία να ζήσουν έναν πολυκύμαντο και δημιουργικό βίο σαν του Πάτρικ Λη Φέρμορ. Ο αυτοδίδακτος λόγιος στρατιωτικός, που από ήρωας πολέμου μεταμορφώθηκε σε μεγάλη προσωπικότητα των γραμμάτων τίμησε με το έργο του την γενέτειρά του, αλλά και τον επίλεκτο τόπο της καρδιάς του, την Ελλάδα.

Στο εργαστήρι ενός σπουδαίου συγγραφέα

Το Homo Poeticus ανήκει στην πολύτιμη κατηγορία των λογοτεχνικών βιβλίων που γράφονται από συγγραφείς που επιθυμούν να μας εισαγάγουν στο εργαστήρι του συγγραφέα. Υπ’ αυτή την έννοια πρόκειται για ένα βιβλίο που αφορά και απευθύνεται κατά κύριο λόγο σε συγγραφείς και κριτικούς της λογοτεχνίας. Ταυτόχρονα όμως είναι από τα βιβλία που λατρεύουν οι «επαρκείς» κατά τον Μονταίνιο, οι γεροί αναγνώστες της λογοτεχνίας.

Η ανάγκη της ποίησης

«Τι χρειάζονται οι ποιητές σε μικρόψυχους καιρούς;». Το ρητορικό ερώτημα του Χέλντερλιν τίθεται συχνά με ρητορικό πάντα τρόπο, αλλά διαφορετική σήμερα πια σημασία. Το ερώτημα για τον κορυφαίο Γερμανό ρομαντικό ποιητή είναι ρητορικό, δεν τίθεται καν θα έλεγε κανείς, διότι όχι απλώς η εγνωσμένη αξία, αλλά η ανάγκη για ποιητές και λογοτέχνες είναι παραπάνω από δεδομένη: «Οι Ποιητές [ωστόσο] σαν τους ιερείς του Βάκχου τους σεβασμίους χρεωστούν να φανερώνονται από Χώρα εις Χώραν, εν μέσω των ιερών νυχτών», μεταφράζει τους αμέσως επόμενους στίχους ο Παπατσώνης.

31.5.11. Ουδείς αφασκέλωτος...

Τον τελευταίο καιρό δυσκολεύομαι να κάνω την δουλειά μου. Τρέχω σε πολιτιστικές εκδηλώσεις, παρουσιάσεις, εκθέσεις και νιώθω σαν να κινούμαι εκτός πραγματικότητας. Σε κάποιο παράλληλο σύμπαν. Εδώ ο κόσμος χάνεται, λέω μέσα μου, κι εμείς περί άλλων τυρβάζουμε. Το Σάββατο το βράδυ στο Σύνταγμα το πάθος του κόσμου μου έφερε δάκρυα στα μάτια. Εκατοντάδες χιλιάδες κόσμου να ωρύεται, «Κλέφτες!». Πρώτη φορά διακρίνω κάτι βαθύτερο κι εντονότερο από τη συνηθισμένη αγωνιστική ανάγκη ψυχολογικής εκτόνωσης που υπηρετούν οι διαδηλώσεις.

Χωρατεύοντας επιδέξια με τα λογοτεχνικά είδη

Ray Bradbury
Πέθανε ο σκύλος κατά τ’ άλλα όλα καλά.
Εκδ. Αγρα, 343 σ.
Μτφ. Βασίλης Δουβίτσας

Μην έχοντας διαβάσει το περιβόητο μυθιστόρημα «Φάρενάιτ 451» στο οποίο οφείλει εν πολλοίς την αλαργοτάξιδη φήμη του, και μην τρέφοντας ιδιαίτερα μεγάλη εκτίμηση στο είδος, θεωρούσα τον Ρέυ Μπράντμπερυ έναν εμβληματικό εκπρόσωπο της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας. Ανοίγοντας όμως τη συλλογή διηγημάτων «Πέθανε ο σκύλος, κατά τ’ άλλα όλα καλά» δεν συνάντησα ούτε διαστημόπλοια, ούτε αλλόκοτους κόσμους, μήτε παράξενα πλάσματα. Μετά βίας ένα-δυο φαντάσματα ή οπτασίες.

Το φάσμα της πυρηνικής αποκάλυψης

Η «ξαφνική» πυρηνική κρίση της Φουκουσίμα μας έφερε και πάλι αντιμέτωπους με το θεμελιώδες ζήτημα της ολοκληρωτικής καταστροφής, που είχαμε καταφέρει να αποξεχάσουμε. Το πυρηνικό ατύχημα, έβγαλε, όπως θα έλεγαν οι Αγγλοι, έναν σκελετό από την ντουλάπα, τρομοκρατώντας σύσσωμη την ανθρωπότητα, η οποία συνειδητοποίησε αίφνης ότι έχει υψώσει μόνη της μια δαμόκλειο σπάθη πάνω από το κεφάλι της, ικανή ανά πάσα στιγμή να την εξαϋλώσει.

Διαβάζοντας Παπαδιαμάντη εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του ή η λογοτεχνία του ως αποκούμπι σε καιρούς κρίσης.

Είναι πάντα πολύ δύσκολο, αν όχι εκ προοιμίου ακατόρθωτο, να μιλήσει κανείς για μεγάλα αναστήματα του πνεύματος όπως στον τόπο μας ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, χωρίς να προδώσει σε έναν – ακόμα και ελάχιστο βαθμό – τον άνθρωπο ή το έργο. Το σύνηθες, δηλαδή το ανθρώπινο, είναι καθώς αδυνατούμε να τα φτάσουμε να φέρνουμε τα αναστήματα αυτά στα μέτρα μας. Που σημαίνει να αρκούμαστε στο μικρό ή μεγάλο κομμάτι τους το οποίο μπορούμε να συλλάβουμε.

Ο κάμπος στις φλόγες, μια σύγχρονη εκδοχή της Κόλασης από τον Χουάν Ρούλφο

Η συλλογή διηγημάτων του ολιγογράφου, πλην όμως κορυφαίου συγγραφέα Χουάν Ρούλφο που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Πατάκη», προηγήθηκε κατά δύο χρόνια του διάσημου αριστουργήματος, «Πέδρο Πάραμο». Αν το μυθιστόρημα είναι μια αλληγορική Νέκυια, μια επίσκεψη στον κόσμο των νεκρών προς αναζήτηση του Πατέρα, η συλλογή διηγημάτων είναι η επίσκεψη στον επίγειο κόσμο των κολασμένων, όπου ο φλεγόμενος κάμπος επέχει θέση κολαστηρίου για τους κατοίκους του.

Μέσα από την Παράγκα

Είδα με τα δυο μου τα μάτια, εκείνα που φοράνε ενίοτε γυαλιά κι όχι εκείνα της φαντασίας που καλλιεργούνται με το διάβασμα, έναν άνθρωπο όχι φτωχικά, όχι πλούσια κι οπωσδήποτε όχι ντυμένο σαν άστεγο, να σκύβει και να μαζεύει από το ρείθρο του πεζοδρομίου μια μακρόστενη γόπα. Ένα μόλις αναμμένο τσιγάρο σα μακρύ λευκό δάχτυλο. Με έπιασε ένα τρέμουλο γιατί η σκηνή αυτή έβγαινε κατευθείαν από την «Παράγκα» του Σαββόπουλου. «Όχι, όχι αυτό δεν είναι τραγούδι/είναι η τρύπια στέγη μιας παράγκας/είναι η γόπα που μάζεψε ένας μάγκας/κι ο χαφιές που μας ακολουθεί». Μέχρι ένα δέκατο του δευτερολέπτου πριν συναντήσω τον δικό μου «μάγκα» το «Η Παράγκα» αποτύπωνε την εικόνα μιας πονεμένης, εξαιρετικά δύσκολης και – κυρίως – ανεπίστρεπτα περασμένης εποχής. Δεν μου είχε ποτέ περάσει από τον νου ότι υπάρχει κρίση που μπορεί να γεννήσει έναν αντίστοιχο «ιστορικό» σαββοπουλικό ήρωα. Δεν ξέρω γιατί η εικόνα του γοποσυλλέκτη με τρόμαξε περισσότερο από κάθε εικόνα ρακοσυλλέκτη και την βεβαιότητα ότι κάπου γύρω τριγυρνάει κι ο χαφιές!

Ξεκινώντας την εκστρατεία για το βιβλίο

Βρέθηκα κι εγώ προχθές το πρωί στην παρουσίαση της εκστρατείας των πολυκαταστημάτων Public για το βιβλίο. Το λάβαρο της εκστρατείας υψώθηκε στο μπαρ Black Duck στην οδό Χρήστου Λαδά 9Α. Μπαίνοντας στο στενόχωρο για τόσο κόσμο μπαρ αισθάνθηκα την ίδια αμηχανία που ένιωθα όταν η εφημερίδα με έστελνε στις γκλαμουράτες παρουσιάσεις των τηλεοπτικών προγραμμάτων των καναλιών.

Η ελευθερία του ελεύθερου

Φυλλομετρώ τις ημερολογιακές σημειώσεις, τα Collectanea (εκδ. Δόμος), του Ζήσιμου Λορεντζάτου και συνειδητοποιώ για άλλη μια φορά ότι τα σημαντικά βιβλία είναι εκείνα των πολλών –αν όχι ανεξάντλητων– αναγνώσεων.

Ζώντας με δανεικά

"Εκείνο που θα έπρεπε να μας απασχολεί όλους και που δεν απασχολεί κανέναν (κανέναν από τους διανοούμενους), είναι πως ζούμε με δανεικά στην κυριολεξία, πως δεν κερδίζουμε τη ζωή μας. Μας ζουν. Αν δεν το καταλάβομε αυτό, δεν κάνομε τίποτα, Από εκεί πρέπει να αρχίσει οποιαδήποτε κίνηση για ενδεχόμενη γενικότερη αλλαγή στην Ελλάδα.

Προσβεβλημένοι οπαδοί κι απελπισμένοι πολίτες

Τα «πρωτοφανή» επεισόδια που διαδραματίστηκαν πριν από μια εβδομάδα στον αγώνα Ολυμπιακού – Παναθηναϊκού δεν είχαν τίποτα το καινοφανές. Καπνογόνα, προπηλακισμοί κλωτσομπουνίδια στο Καραϊσκάκη: Η κανονική παράσταση ενός σεναρίου που προβάρεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα εντός και εκτός του αγωνιστικού χλοοτάπητα.

Η βαθιά απελπησία ενός πολυβραβευμένου συγγραφέα

Τόμας Μπέρνχαρντ
«Τα Βραβεία μου»
Μετάφραση Σπύρος Μοσκόβου,Εκδόσεις Εστία
σελ. 134.

H βράβευση αποτελεί μια από τις ευτυχέστερες στιγμές στη ζωή ενός συγγραφέα. Για όλους, πλην του βιτριολικού βιρτουόζου της γραφής, Τόμας Μπέρχαρντ. Στα αυτοβιογραφικά κείμενα που απαρτίζουν τα 3/4 του βιβλίου, ο Αυστριακός συγγραφέας περιγράφει με υπονομευτική ειρωνεία, η οποία βαθμιδόν μετατρέπεται σε απελπισία, τον δραματικό τρόπο με τον οποίο βίωσε την απονομή εννέα έγκριτων λογοτεχνικών βραβείων.

Όμηροι μιας δύσμοιρης πόλης

Οι απεργίες των μέσων μεταφοράς ξανάρχισαν. Μαζί και η απίστευτη ταλαιπωρία των κατοίκων της μεγαλούπολης. Η φράση ακούγεται τετριμμένη, όμως δύσκολα μπορούμε να διανοηθούμε πόσο και πόσοι συμπολίτες μας ταλαιπωρούνται από αυτή την καθημερινή ομηρεία. Ανθρωποι του μόχθου που αναγκάζονται να προσθέσουν στην καθημερινή δοκιμασία αυτής της δύσκολης πόλης και τον μαραθώνιο.

3/1/2011 Εκατό χρόνια από τη γέννηση του Παπαδιαμάντη

«Καθώς ο ελληνικός κόσμος χαλαρώνει στην ασφυκτικά αναπαυτική αγκαλιά της φανταστικής ευρωπαϊκής κοινότητας, αυτού του πολυσυλλεκτικού κατασκευάσματος που στηρίζεται στην αναγκαιότητα της οικονομίας κι όχι σε εκείνη του αισθήματος, ο Παπαδιαμάντης θα έπρεπε ν’ απομακρύνεται και να χάνεται από τα μάτια μας, όπως τόσοι άλλοι πριν και μετά από αυτόν. (...) Ομως ο Παπαδιαμάντης λάμπει περισσότερο παρά ποτέ κι αυτό συμβαίνει παρά τη θέλησή μας».

Το αξίωμα ως χρέος και ως άχθος στον «Λόγο του Βασιλιά»

Oι καλές ερμηνείες και η ευφυής σκηνοθεσία – απαραίτητες προϋποθέσεις για τη δημιουργία κινηματογραφικού έργου τέχνης- από μόνες τους δεν αρκούν. Ολοι μας έχουμε δει συναρπαστικούς ηθοποιούς, που δεν κατορθώνουν να αντισταθμίσουν ανύπαρκτο ένα σενάριο, μια μέτρια σκηνοθεσία, ή αντίθετα, εμπνευσμένο σκηνοθετικό βλέμμα, που δεν μπορεί να μας κάνει να ξεχάσουμε ότι κατοπτεύει το κενό.

Αυθαίρετα αναγνωστικά παιχνίδια

«Ανοίξτε ένα βιβλίο, διαβάστε τη σελίδα 99 η ποιότητα του έργου θα σας αποκαλυφθεί». Η ρήση αυτή, η οποία αποδίδεται στον Αμερικανό συγγραφέα Φορντ Μάντοξ Φορντ τείνει να εξελιχθεί σε νέα λογοτεχνική μόδα και στη Γαλλία.

Θλιβερά συλληπητήρια

Οι συλλυπητήριες δηλώσεις τόσο του πρωθυπουργού Γιώργου Παπανδρέου, ο οποίος έχει διατελέσει υπουργός Παιδείας, όσο και του στενού του φίλου, νυν υπουργού Παιδείας, Παύλου Γερουλάνου μου προκάλεσαν μεγαλύτερη θλίψη από την είδηση του θανάτου της μεγάλης ελληνίστριας Ζακλιν ντε Ρομιγί, στα 97 της χρόνια. Με γέμισαν πίκρα, οργή και ζοφερή απελπισία.

Jacqueline de Romilly

Πικραμένη από την σταδιακή υποχώρηση των ανθρωπιστικών σπουδών και την αντίστοιχη επικράτηση μιας τεχνοκρατικής αντίληψης στην παιδεία, έφυγε το περασμένο Σάββατο στα 97 της χρόνια, η Γαλλίδα ελληνίστρια και ακαδημαϊκός Ζακλίν ντε Ρομιγί.

Βασιλική, μια νουβέλα

Βάσω Νικολοπούλου
«Βασιλική»
Εκδ. Πόλις

Ο τεράστιος όγκος (τηρουμένων των ελληνικών αναλογιών ) της ετήσιας βιβλιοπαραγωγής δυσκολεύει – αν δεν αποκλείει – την δυνατότητα εποπτείας των εκδιδόμενων έργων. Ο άτυπος λοιπόν κανόνας θέλει να περνούν απαρατήρητα καλά ή ακόμα κι εξαιρετικά βιβλία στη θέση των οποίων διαβάζει κανείς μέτρια ή κάκιστα.

Μέτρια γραφή, νοσηρές και βίαιες ιστορίες

Guillermo Arriaga
Ρετόρνο 201
Εκδ. Πάπυρος
Σελ. 229.

Το γράψιμο, ιδίως όταν γράφει κανείς λογοτεχνία, είναι μια οριακή διαδικασία. Μια επικίνδυνη κρημνοβασία. Ο συγγραφέας που σκάβει μέσα του με την πένα του, που την χρησιμοποιεί κι ως δεκανίκι σε κάθε του υπαρξιακό βήμα, πορεύεται επί ξηρού ακμής δοκιμάζοντας σε κάθε βιβλίο τα όρια του εαυτού του. Η πορεία του, όπως και κάθε άλλη πορεία δεν είναι ούτε υποχρεωτικά προοδευτική, ούτε οπωσδήποτε γραμμική.